
Tám mẫu cà phê đi qua tám trạm: vườn, trái chín, bàn soi nhân, sàng, cân, phòng thí nghiệm, bàn nếm và bộ quyết định. Nhìn và nếm là định tính; sàng, cân, phân tích là định lượng. Trọng tâm là Robusta Cà Sẻ Di Linh: nhận ra thế nào, và khác Robusta cao sản ở đâu.
Trọng tâm · Robusta Cà Sẻ Di Linh
“Sẻ” là tên dân gian, không phải tên phân loại chính thức. Cà Sẻ, Robusta Sẻ, Ro Sẻ hay Robusta hạt nhỏ đều chỉ nhóm Robusta được đưa vào Việt Nam từ đầu thế kỷ XX và trồng phổ biến ở Tây Nguyên trước khi có các giống chọn lọc của Viện WASI. Cây được nhân bằng hạt nên quần thể không đồng đều: mỗi cây một dáng, trái và năng suất khác nhau. Tên gọi phản ánh nhân nhỏ, trái nhỏ và tán gọn.
Phân tích 126 mẫu trong ngân hàng gen của WASI cho thấy phần lớn vật liệu Robusta Việt Nam thuộc nhóm di truyền ER, từ lưu vực sông Congo. Từ năm 1976, WASI bắt đầu chọn giống quy mô lớn; các dòng TR4, TR9, TR11, rồi TR14, TR15 dần thay Cà Sẻ vì năng suất cao và nhân to. Cà Sẻ ít được trồng mới, nhưng là vật liệu nền của Robusta Việt Nam và giữ nhiều gen thích nghi với hạn, sâu bệnh.
| Cà Sẻ Di Linh | Robusta cao sản | |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Robusta đưa vào Việt Nam từ đầu thế kỷ XX, trồng phổ biến ở Tây Nguyên trước khi có giống WASI | Các dòng WASI chọn lọc từ năm 1976: TR4, TR9, TR11, TR14, TR15; TRS1 lai từ TR4, TR9, TR11, TR12 |
| Nhân giống | Từ hạt, nên mỗi cây một khác | Ghép chồi, giâm cành, vườn đồng đều; phải trồng xen nhiều dòng |
| 100 nhân | Ước 13–17 g | 15,3–29,6 g tùy dòng và vùng; ở Lâm Đồng 19,2–29,6 g |
| Trên sàng 16 | Ước 55–70 % | 63–99 %; ở Lâm Đồng 86,9–99,2 % |
| Năng suất | Ước 2–3 tấn nhân/ha | 3,7–7,3 tấn nhân/ha trong thí nghiệm |
| Caffeine | 2,2–2,7 % theo tài liệu thương mại | Robusta nói chung khoảng 2,2 % |
| Ly cà phê | Đậm, đắng rõ, hậu dài, thân dày; socola đen, ca cao | Đắng rõ, gỗ, ngũ cốc rang; vị nhẹ hơn |
| Điểm mạnh | Nguồn gen thích nghi với hạn và sâu bệnh; câu chuyện của vùng | Năng suất cao, nhân to đều, kháng gỉ sắt |
| Điểm yếu | Năng suất thấp, nhân nhỏ, ít hàng sàng to | Cần thâm canh; TRS1 chịu hạn kém |
Cùng loài Robusta nên caffeine, chất béo, đường của hai nhóm chồng lên nhau; phân tích hoá học không tách được. Khác biệt nằm ở cây, cỡ nhân, năng suất và ly cà phê. Số “ước” của Cà Sẻ suy từ đối chứng Robusta trồng hạt đại trà trong thí nghiệm giống TRS1 (TRS1 hơn đối chứng 50,2 % năng suất và 25,4 % khối lượng 100 nhân), chưa phải số đo riêng của vườn Di Linh.
Mỗi chấm là một dòng Robusta ở một vùng, theo số liệu thí nghiệm giống. Cùng dòng TR4: 15,3 g mỗi 100 nhân ở Gia Lai nhưng 21,6 g ở Lâm Đồng. Vì vậy chỉ so cỡ nhân khi cùng vùng, cùng vụ. Vùng tô viền đứt là khoảng ước của Cà Sẻ.
| Dòng | Vùng | 100 nhân, g | Trên sàng 16 |
|---|---|---|---|
| TR4 | Đắk Lắk | 18,4 | 80,0 % |
| TR9 | Đắk Lắk | 22,5 | 94,3 % |
| TR11 | Đắk Lắk | 18,3 | 88,2 % |
| TR14 | Đắk Lắk | 20,9 | 97,8 % |
| TR15 | Đắk Lắk | 24,9 | 98,1 % |
| TR16 | Đắk Lắk | 20,0 | 94,3 % |
| TR6 | Đắk Lắk | 19,4 | 92,7 % |
| TR4 | Gia Lai | 15,3 | 63,2 % |
| TR9 | Gia Lai | 17,0 | 75,0 % |
| TR11 | Gia Lai | 15,7 | 65,0 % |
| TR14 | Gia Lai | 20,5 | 95,4 % |
| TR15 | Gia Lai | 22,0 | 97,9 % |
| TR16 | Gia Lai | 19,1 | 93,2 % |
| TR6 | Gia Lai | 18,4 | 91,5 % |
| TR4 | Lâm Đồng | 21,6 | 86,9 % |
| TR9 | Lâm Đồng | 29,6 | 99,2 % |
| TR11 | Lâm Đồng | 22,8 | 95,8 % |
| TR14 | Lâm Đồng | 22,4 | 95,7 % |
| TR15 | Lâm Đồng | 23,5 | 96,3 % |
| TR16 | Lâm Đồng | 20,2 | 91,2 % |
| TR6 | Lâm Đồng | 19,2 | 90,0 % |
| TRS1 | TRS1, trung bình 4 vùng | 19,1 | 85,3 % |
Chọn điều bạn nhìn, ngửi, nếm được. Máy cộng dồn bằng chứng và xếp hạng tám mẫu. Trọng số do MeDili đặt từ mô tả trong tài liệu, không phải mô hình đo đạc; dùng để luyện mắt, mũi, lưỡi. Bấm lại một lựa chọn để bỏ.
Số liệu tổng hợp từ tài liệu nghiên cứu và tài liệu ngành. Ô có chữ “Ước” là số MeDili ước cho mô hình; ô gạch ngang là chưa có số đáng tin, MeDili không điền bừa.
| Mẫu | Caffeine, % chất khô | Chất béo, % | Sucrose, % | 100 nhân, g | Trên sàng 16 | Hạt tròn (culi) | Năng suất nhân | 16-OMC |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Cà Sẻ Di Linh | 2,2–2,7 | ≈ 10 | ≈ 4 | Ước 13–17 | Ước 55–70 % | 4–5 % | Ước 2–3 tấn/ha | Cao |
| Robusta cao sản | ≈ 2,2 | ≈ 10 | ≈ 4 | 15,3–29,6; Lâm Đồng 19,2–29,6 | 63–99 %; Lâm Đồng 87–99 % | 4–5 % | 3,7–7,3 tấn/ha | Cao |
| Arabica (Typica, Bourbon) | ≈ 1,2 | ≈ 16 | ≈ 8 | Ước 18 | Ước 80 % | 4–5 % | Thấp | Vết |
| Catimor | ≈ 1,2 | ≈ 16 | ≈ 8 | Ước 16–18 | Ước 70–85 % | 4–5 % | 1,67 tấn/ha | Vết |
| Moka Cầu Đất | Nếu là Mokka: khoảng ½ Arabica | ≈ 16 | ≈ 8 | Ước 10–13 | Ước 20–40 % | — | 1–2 kg/cây/năm | Vết |
| Culi (hạt tròn) | Theo cây mẹ | Theo cây mẹ | Theo cây mẹ | Theo cây mẹ | Sàng riêng | 4–5 % một vụ; lô culi từ 90 % | — | Theo loài |
| Liberica (cà phê mít) | Gần Arabica | — | — | ≈ 21 (0,212 g một nhân) | Hàng xuất khẩu từ 90 % | — | — | Chưa rõ |
| Excelsa (Chari) | Gần Arabica | — | — | Nhỏ hơn Liberica | — | — | Cao hơn Liberica | Chưa rõ |
Caffeine, chất béo, sucrose tính trên chất khô của nhân xanh. 16-OMC (16-O-methylcafestol) là dấu vết hoá học của Robusta, dùng để phát hiện Robusta trộn vào Arabica.
Giá trị trung tâm chọn từ bảng trên. Ở chỗ chưa có số, như chất béo của Liberica, MeDili đặt khoảng rộng để máy không dựa nhiều vào đó.
Hình 3 vẽ nhân xanh của tám mẫu cùng một tỷ lệ, mặt phẳng hướng lên. Chiều dài ước theo khối lượng 100 nhân và dáng nhân; riêng Liberica theo số đo 11,46 mm. Đây là hình vẽ khái niệm.
| Cà Sẻ | Cao sản | Arabica | Catimor | Moka | Culi | Liberica | Excelsa | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Loài, nhóm | Robusta, giống cũ | Robusta, dòng chọn lọc | Arabica, giống cổ | Arabica, giống lai | Arabica, nhóm Bourbon | Hình dạng hạt, có ở mọi giống | Coffea liberica | Coffea dewevrei |
| Nhân giống | Thực sinh: trồng từ hạt qua nhiều thế hệ, quần thể không đồng đều | Ghép chồi, giâm cành: TR4, TR9, TR11, TR14, TR15; riêng TRS1 trồng bằng hạt lai | Trồng từ hạt; Arabica tự thụ phấn nên giống khá ổn định | Lai Timor Hybrid với Caturra, tạo ở Bồ Đào Nha năm 1959 | Trồng từ hạt; thường được mô tả là dạng lùn của Bourbon | Không phải giống: trái chỉ nuôi một nhân thay vì hai | Loài riêng; cây gỗ thật, rễ cọc sâu | Từng được xếp là một thứ của Liberica; nghiên cứu gen năm 2025 tách thành loài riêng |
| Cây | Mỗi cây một dáng, lá và trái khác nhau; tán thường gọn; gốc không có vết ghép. | Vườn đồng đều như đúc, gốc có vết ghép; phải trồng xen nhiều dòng vì Robusta cần thụ phấn chéo. TR9 thấp, gọn, lá non màu đồng sẫm. | Typica cao, cành ngang, lá non màu đồng; lá nhỏ, bóng hơn Robusta. | Cây thấp, lóng đốt ngắn, tán gọn; kháng gỉ sắt nhờ gen Robusta trong Timor Hybrid. | Cây nhỏ, ít lá, nhìn gầy; dạng Mokka gốc mọc rậm như hàng rào. | Theo cây mẹ; vườn nào cũng có. | Cây gỗ lớn, lá to, dày, rễ cọc sâu. | Cây cao tới khoảng 15 m, lá dày dai, rễ sâu; chịu hạn, ít sâu bệnh. |
| Trái | Trái nhỏ, chùm dày; màu và độ chín khác nhau giữa các cây. | Trái to, đều trong cùng một dòng. | Trái đỏ, cỡ vừa; mỗi đốt ít trái hơn Robusta. | Trái đỏ, cỡ vừa, sai trái. | Trái nhỏ, tròn. | Nhìn ngoài như trái thường. | Trái to, vỏ dày, nhiều thịt quả: thịt và nhân khoảng 60 : 40. | Trái và nhân nhỏ hơn Liberica, vỏ trấu mỏng hơn. |
| Nhân xanh | Nhỏ, chắc, lưng dày, dáng tròn ngắn. | To, đều, dáng tròn hơi dài. | Dẹt, thuôn dài, mặt phẳng rộng. | Dẹt, thuôn, cỡ vừa đến to. | Rất nhỏ, tròn như hạt đậu. | Tròn đều, không có mặt phẳng. | To nhất trong các loài: dài khoảng 11,5 mm, dáng lệch, đầu nhọn có móc. | Cỡ vừa, dáng giọt nước hơi lệch. |
| Rãnh giữa | Thẳng | Thẳng | Cong chữ S | Cong chữ S | Cong, ngắn | Một đường dọc thân tròn | Nhăn, lệch | Hơi nhăn, lệch |
| Vùng, độ cao | Khoảng 900–1.000 m, cao nguyên Di Linh | Tùy vùng: Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng; TR9 hợp khoảng 500–800 m | Vùng cao; Cầu Đất khoảng 1.500 m trở lên | Sơn La, Lâm Đồng, Quảng Trị… | Khoảng 1.500–1.600 m, Cầu Đất | Theo vườn | Kon Tum, Quảng Trị, Lâm Đồng; khoảng 800 m | Có trồng ở Việt Nam, Ấn Độ, Indonesia |
| Mùa hái | Tháng 11 tới đầu tháng 1, hái nhiều lượt | Tùy dòng; TR9, TR14, TR15 chín muộn | Tùy vùng | Tùy vùng | Tùy vụ | Theo vườn | Theo vùng | Theo vùng |
| Mùi vị | Đậm, đắng rõ, hậu dài, thân dày; socola đen, ca cao | Đắng rõ, gỗ, ngũ cốc rang; vị nhẹ hơn Cà Sẻ | Hoa, cam chanh, trái cây; chua sáng, ngọt | Hạt, thảo mộc, anh đào, quả mọng; chua vừa | Vỏ quýt, hạnh nhân, dâu, vani; có nguồn tả socola, trái khô, gia vị | Theo cây mẹ; hạt tròn rang đều hơn, vị có thể tròn hơn nhưng không bảo đảm | Mít chín, xoài, vải, chanh dây khi chế biến tốt; gỗ, da thuộc khi chế biến kém | Chua kiểu trái cây, trái sẫm, socola, gia vị, hạt phỉ; ít đắng |
| Thang chấm | Fine Robusta | Fine Robusta | SCA | SCA | SCA | Theo loài của cây mẹ | Chưa có thang riêng phổ biến | Chưa có thang riêng phổ biến |
| Năng suất | Ước 2–3 tấn nhân/ha | 3,7–7,3 tấn nhân/ha trong thí nghiệm | Thấp; Typica Cầu Đất chỉ khoảng 2,5–3 tấn mỗi năm cả vùng | 1,67 tấn nhân/ha, đối chứng trong thí nghiệm giống | Khoảng 1–2 kg mỗi cây mỗi năm | Khoảng 4–5 % sản lượng một vụ | Chưa có số tin cậy ở Việt Nam | Cao hơn Liberica khi điều kiện tốt |
| Dễ nhầm với | Robusta cao sản trồng ở vùng khó (nhân cũng nhỏ), hoặc lô đã sàng lấy nhân nhỏ. | Cà Sẻ, khi cao sản trồng ở vùng khó làm nhân nhỏ đi: TR4 ở Gia Lai chỉ 15,3 g mỗi 100 nhân. | Catimor: cùng loài, hình nhân gần như giống nhau. | Arabica giống cổ: hình nhân gần như giống nhau. | Arabica thường được gọi chung là “Moka” cho dễ bán. | Cà Sẻ: Sẻ là giống, Culi là hình hạt. Có Culi Sẻ, Culi cao sản, Culi Arabica. | Excelsa: cùng bị gọi chung là cà phê mít. | Liberica: cùng bị gọi chung là cà phê mít. |
Cường độ tương đối trên thang 10, MeDili chuyển từ mô tả cảm quan trong tài liệu; không phải điểm cupping.
Ghi phiếu theo Bánh xe hương MeDili.
Hiểu nhầm hay gặp
Sẻ là giống cây. Culi là hình hạt: trái chỉ nuôi một nhân tròn, giống nào cũng có, khoảng 4–5 % một vụ. Có Culi Sẻ, Culi cao sản, Culi Arabica.
Dòng TR4 trồng ở Gia Lai chỉ 15,3 g mỗi 100 nhân, ngang Cà Sẻ. Hạn, thiếu dinh dưỡng, hái non hay sàng lấy phần nhân nhỏ đều làm nhân nhỏ đi.
Robusta có caffeine gần gấp đôi Arabica, nhưng trong cùng loài, caffeine đổi theo vùng, độ chín, năm. Không có ngưỡng caffeine nào tách Sẻ khỏi cao sản.
Moka Cầu Đất là một giống Arabica cụ thể, thường được mô tả là dạng lùn của Bourbon: nhân rất nhỏ, tròn, mỗi cây chỉ khoảng 1–2 kg mỗi năm.
Màu đổi theo cách sơ chế, độ ẩm, thời gian kho. Đọc dáng nhân và rãnh giữa thay vì màu.
Culi mang thành phần của cây mẹ. Hạt tròn lăn đều nên rang đều hơn, ly có thể tròn vị hơn, nhưng không bảo đảm.
Nhiều tên bán hàng là tên giống, nhiều tên lại là hình hạt, tên vùng, hạng hay cách sơ chế. Hỏi đúng câu thì bớt mua nhầm.
| Tên gọi | Thật ra là gì | Kiểm thế nào |
|---|---|---|
| Cà Sẻ, Robusta Sẻ, Ro Sẻ, Robusta hạt nhỏ | Giống Robusta cũ, trồng từ hạt, nhân nhỏ. Tên dân gian, không phải tên phân loại. | Hồ sơ vườn, cây không vết ghép; cân 100 nhân; sàng. |
| Robusta cao sản, Ro ghép, TR4, TR9, TR11, TR14, TRS1 | Các dòng chọn lọc năng suất cao của Viện WASI, phần lớn nhân bằng ghép. | Nhân to, đều; ở Lâm Đồng thường trên 20 g mỗi 100 nhân. |
| Culi | Hình hạt: trái chỉ có một nhân tròn. Robusta hay Arabica đều có, khoảng 4–5 % một vụ. | Đếm hạt tròn trong 100 hạt; lô culi đã tách từ 90 % trở lên. |
| Moka | Giống Arabica thường được mô tả là dạng lùn của Bourbon; nhân rất nhỏ, tròn. Có nguồn cho rằng Cầu Đất chỉ còn khoảng 500 cây thuần. | Hỏi vườn, độ cao; cân 100 nhân; giá cao vì hiếm. |
| Arabica Cầu Đất | Tên vùng, không phải tên giống. Ở đó có Typica, Bourbon, Moka, Catimor. | Hỏi giống cụ thể của lô. |
| Catimor | Arabica lai Timor Hybrid với Caturra, giống trồng nhiều ở Việt Nam. | Cây thấp, lóng ngắn; hỏi vườn. |
| Cà phê mít, Cherry, Chari | Tên chợ gọi chung nhóm Liberica và Excelsa; nay là hai loài khác nhau. | Nhân to, lệch, có móc là Liberica; dáng giọt nước là Excelsa. |
| Fine Robusta | Hạng chất lượng: từ 80 điểm theo thang chấm Fine Robusta. Không phải giống. | Hỏi phiếu chấm điểm của lô. |
| Honey, Natural, Washed | Cách sơ chế, không phải giống. | Hỏi quy trình, xem nhân và nếm. |
| Rang bơ, tẩm hương | Cách tẩm, ướp khi rang. Không nói gì về giống. | Đọc thành phần trên bao bì. |
Mười bước MeDili dùng khi nhận mẫu. Bước 1–6 làm ở xưởng trong một buổi; bước 7–8 cần lò rang mẫu và bàn nếm; bước 9 chỉ khi cần chứng nhận.
Khoảng 300 g, trộn từ nhiều bao. Ghi mã lô và tên gọi khi chào hàng.
Tối đa 12,5 % theo TCVN 4193. Ẩm cao thì mọi số cân đều sai.
Lật mặt phẳng lên, đếm rãnh thẳng, chữ S, nhăn lệch, hạt tròn.
Sàng 18 (7,10 mm), 16 (6,30 mm), 13 (5,00 mm). Cân từng tầng.
Nhân nguyên, không vỡ. Cân 3 lần, lấy trung bình.
Hạt đen, nâu, non, vỡ, tạp chất, tính phần trăm khối lượng.
Rang nhạt đến vừa, cùng một hồ sơ cho mọi mẫu.
Nghỉ 8–24 giờ, 5 ly mỗi mẫu, nếm mù. Thang Fine Robusta hoặc SCA.
Caffeine, 16-OMC bằng HPLC hoặc NMR; DNA để định danh dòng.
Giữ một phần mẫu đối chứng tới khi hết lô, ghi phiếu.
| Hạng | Hạt lỗi tối đa | Tạp chất tối đa |
|---|---|---|
| R1 18a | 10 % | 0,1 % |
| R1 18b | 15 % | 0,5 % |
| R1 16a | 14 % | 0,5 % |
| R1 16b | 16 % | 0,5 % |
| R1 16c | 18 % | 0,5 % |
| R2 13a | 17 % | 0,5 % |
| R2 13b | 20 % | 0,5 % |
| R2 13c | 24 % | 1,0 % |
| R3 | 70 % | 5,0 % |
Tính theo phần trăm khối lượng, mẫu khoảng 300 g. Độ ẩm tối đa 12,5 %. Robusta hạng 1 được lẫn tối đa 0,5 % cà phê mít và 3 % Arabica; hạng 2, 3 tối đa 1 % và 5 %. Arabica hạng 1 không được lẫn Robusta và cà phê mít. Lỗ sàng: số 18 là 7,10 mm, 16 là 6,30 mm, 14 là 5,60 mm, 13 là 5,00 mm.
Nguồn tổng hợp. Cỗ máy là mô hình minh hoạ. Mỗi mẫu có một khoảng giá trị điển hình cho sáu chỉ số và kiểu rãnh giữa; máy tính xem số đo khớp mẫu nào nhất, theo cách cộng dồn bằng chứng của bộ phân loại Bayes đơn giản. Số có chữ “Ước” là MeDili ước cho mô hình. Với hai giống cùng loài như Cà Sẻ và cao sản, chỉ hồ sơ vườn và xét nghiệm DNA mới cho câu trả lời chắc chắn.

Phân phối: Công ty TNHH DSunfood, 143 Phạm Văn Hai, Phường Tân Sơn Nhất, Quận Tân Bình, TP.HCM.
Farm và xưởng rang: Thôn 11, Xã Di Linh, Lâm Đồng.