MeDili Café
Menu
Chọn mua
MeDili Café Di LinhMeDili Café Di Linh
Mê vị Di LinhKiến thức cà phêZalo 0966770788

Cỗ máy Phân biệt cà phê

Tám mẫu cà phê đi qua tám trạm: vườn, trái chín, bàn soi nhân, sàng, cân, phòng thí nghiệm, bàn nếm và bộ quyết định. Nhìn và nếm là định tính; sàng, cân, phân tích là định lượng. Trọng tâm là Robusta Cà Sẻ Di Linh: nhận ra thế nào, và khác Robusta cao sản ở đâu.

Hình 1

Trọng tâm · Robusta Cà Sẻ Di Linh

Cà Sẻ là một giống, không phải hình hạt hay hạng hàng.

“Sẻ” là tên dân gian, không phải tên phân loại chính thức. Cà Sẻ, Robusta Sẻ, Ro Sẻ hay Robusta hạt nhỏ đều chỉ nhóm Robusta được đưa vào Việt Nam từ đầu thế kỷ XX và trồng phổ biến ở Tây Nguyên trước khi có các giống chọn lọc của Viện WASI. Cây được nhân bằng hạt nên quần thể không đồng đều: mỗi cây một dáng, trái và năng suất khác nhau. Tên gọi phản ánh nhân nhỏ, trái nhỏ và tán gọn.

Phân tích 126 mẫu trong ngân hàng gen của WASI cho thấy phần lớn vật liệu Robusta Việt Nam thuộc nhóm di truyền ER, từ lưu vực sông Congo. Từ năm 1976, WASI bắt đầu chọn giống quy mô lớn; các dòng TR4, TR9, TR11, rồi TR14, TR15 dần thay Cà Sẻ vì năng suất cao và nhân to. Cà Sẻ ít được trồng mới, nhưng là vật liệu nền của Robusta Việt Nam và giữ nhiều gen thích nghi với hạn, sâu bệnh.

Vườn Cà Sẻ của MeDili

  • Cao nguyên Di Linh khoảng 1.000 m; Robusta trồng ở khoảng 900–1.000 m.
  • Canh tác từ năm 2010, cây 15 năm tuổi, chăm theo hướng tự nhiên.
  • Trời mát nên trái chín chậm: hái nhiều lượt từ tháng 11 tới đầu tháng 1, trái xanh tối đa 5 %.
  • MeDili ghi nhận: những cây Cà Sẻ cũ cho ly cà phê ngon và rất nhiều caffeine.

Bảy dấu hiệu nhận ra Cà Sẻ

  1. Gốc không vết ghépCây mọc từ hạt. Đi một hàng 20 cây sẽ thấy dáng, lá, trái khác nhau.Vườn · định tính
  2. Trái nhỏ, chùm dàyTrái nhỏ hơn dòng ghép; màu và độ chín khác nhau giữa các cây.Trái · định tính
  3. Nhân nhỏ, chắc, lưng dàyDáng tròn ngắn, rãnh giữa thẳng như mọi Robusta.Nhân · định tính
  4. Nhẹ khi cânƯớc 13–17 g mỗi 100 nhân; các dòng TR4, TR9, TR11 trồng ở Lâm Đồng nặng 21,6–29,6 g.Cân · định lượng
  5. Ít nhân sàng toPhần lớn nằm ở sàng 13–16; dòng ghép ở Lâm Đồng có 87–99 % nằm trên sàng 16.Sàng · định lượng
  6. Đậm, đắng rõ, hậu dàiSocola đen, ca cao; thân dày, ít chua. Cao sản đắng nhưng vị nhẹ hơn.Nếm · cảm quan
  7. Có hồ sơ vườnMã vườn, năm trồng, nguồn hạt giống. Đây là bằng chứng mạnh nhất; cần chắc chắn thì xét nghiệm DNA.Truy xuất

Cà Sẻ và Robusta cao sản, đặt cạnh nhau

Cà Sẻ Di LinhRobusta cao sản
Nguồn gốcRobusta đưa vào Việt Nam từ đầu thế kỷ XX, trồng phổ biến ở Tây Nguyên trước khi có giống WASICác dòng WASI chọn lọc từ năm 1976: TR4, TR9, TR11, TR14, TR15; TRS1 lai từ TR4, TR9, TR11, TR12
Nhân giốngTừ hạt, nên mỗi cây một khácGhép chồi, giâm cành, vườn đồng đều; phải trồng xen nhiều dòng
100 nhânƯớc 13–17 g15,3–29,6 g tùy dòng và vùng; ở Lâm Đồng 19,2–29,6 g
Trên sàng 16Ước 55–70 %63–99 %; ở Lâm Đồng 86,9–99,2 %
Năng suấtƯớc 2–3 tấn nhân/ha3,7–7,3 tấn nhân/ha trong thí nghiệm
Caffeine2,2–2,7 % theo tài liệu thương mạiRobusta nói chung khoảng 2,2 %
Ly cà phêĐậm, đắng rõ, hậu dài, thân dày; socola đen, ca caoĐắng rõ, gỗ, ngũ cốc rang; vị nhẹ hơn
Điểm mạnhNguồn gen thích nghi với hạn và sâu bệnh; câu chuyện của vùngNăng suất cao, nhân to đều, kháng gỉ sắt
Điểm yếuNăng suất thấp, nhân nhỏ, ít hàng sàng toCần thâm canh; TRS1 chịu hạn kém

Cùng loài Robusta nên caffeine, chất béo, đường của hai nhóm chồng lên nhau; phân tích hoá học không tách được. Khác biệt nằm ở cây, cỡ nhân, năng suất và ly cà phê. Số “ước” của Cà Sẻ suy từ đối chứng Robusta trồng hạt đại trà trong thí nghiệm giống TRS1 (TRS1 hơn đối chứng 50,2 % năng suất và 25,4 % khối lượng 100 nhân), chưa phải số đo riêng của vườn Di Linh.

Hình 2: cỡ nhân của các dòng Robusta theo vùng

Mỗi chấm là một dòng Robusta ở một vùng, theo số liệu thí nghiệm giống. Cùng dòng TR4: 15,3 g mỗi 100 nhân ở Gia Lai nhưng 21,6 g ở Lâm Đồng. Vì vậy chỉ so cỡ nhân khi cùng vùng, cùng vụ. Vùng tô viền đứt là khoảng ước của Cà Sẻ.

Xem số liệu của Hình 2
DòngVùng100 nhân, gTrên sàng 16
TR4Đắk Lắk18,480,0 %
TR9Đắk Lắk22,594,3 %
TR11Đắk Lắk18,388,2 %
TR14Đắk Lắk20,997,8 %
TR15Đắk Lắk24,998,1 %
TR16Đắk Lắk20,094,3 %
TR6Đắk Lắk19,492,7 %
TR4Gia Lai15,363,2 %
TR9Gia Lai17,075,0 %
TR11Gia Lai15,765,0 %
TR14Gia Lai20,595,4 %
TR15Gia Lai22,097,9 %
TR16Gia Lai19,193,2 %
TR6Gia Lai18,491,5 %
TR4Lâm Đồng21,686,9 %
TR9Lâm Đồng29,699,2 %
TR11Lâm Đồng22,895,8 %
TR14Lâm Đồng22,495,7 %
TR15Lâm Đồng23,596,3 %
TR16Lâm Đồng20,291,2 %
TR6Lâm Đồng19,290,0 %
TRS1TRS1, trung bình 4 vùng19,185,3 %

Máy nhận diện bằng giác quan

Chọn điều bạn nhìn, ngửi, nếm được. Máy cộng dồn bằng chứng và xếp hạng tám mẫu. Trọng số do MeDili đặt từ mô tả trong tài liệu, không phải mô hình đo đạc; dùng để luyện mắt, mũi, lưỡi. Bấm lại một lựa chọn để bỏ.

Điền thử như mẫu

Định lượng: tám mẫu, tám chỉ số

Số liệu tổng hợp từ tài liệu nghiên cứu và tài liệu ngành. Ô có chữ “Ước” là số MeDili ước cho mô hình; ô gạch ngang là chưa có số đáng tin, MeDili không điền bừa.

MẫuCaffeine, % chất khôChất béo, %Sucrose, %100 nhân, gTrên sàng 16Hạt tròn (culi)Năng suất nhân16-OMC
Cà Sẻ Di Linh2,2–2,7≈ 10≈ 4Ước 13–17Ước 55–70 %4–5 %Ước 2–3 tấn/haCao
Robusta cao sản≈ 2,2≈ 10≈ 415,3–29,6; Lâm Đồng 19,2–29,663–99 %; Lâm Đồng 87–99 %4–5 %3,7–7,3 tấn/haCao
Arabica (Typica, Bourbon)≈ 1,2≈ 16≈ 8Ước 18Ước 80 %4–5 %ThấpVết
Catimor≈ 1,2≈ 16≈ 8Ước 16–18Ước 70–85 %4–5 %1,67 tấn/haVết
Moka Cầu ĐấtNếu là Mokka: khoảng ½ Arabica≈ 16≈ 8Ước 10–13Ước 20–40 %—1–2 kg/cây/nămVết
Culi (hạt tròn)Theo cây mẹTheo cây mẹTheo cây mẹTheo cây mẹSàng riêng4–5 % một vụ; lô culi từ 90 %—Theo loài
Liberica (cà phê mít)Gần Arabica——≈ 21 (0,212 g một nhân)Hàng xuất khẩu từ 90 %——Chưa rõ
Excelsa (Chari)Gần Arabica——Nhỏ hơn Liberica——Cao hơn LibericaChưa rõ

Caffeine, chất béo, sucrose tính trên chất khô của nhân xanh. 16-OMC (16-O-methylcafestol) là dấu vết hoá học của Robusta, dùng để phát hiện Robusta trộn vào Arabica.

Tham số mà cỗ máy dùng (trung bình ± độ lệch)

Giá trị trung tâm chọn từ bảng trên. Ở chỗ chưa có số, như chất béo của Liberica, MeDili đặt khoảng rộng để máy không dựa nhiều vào đó.

Định tính: dáng nhân và từng cặp dễ nhầm

Hình 3 vẽ nhân xanh của tám mẫu cùng một tỷ lệ, mặt phẳng hướng lên. Chiều dài ước theo khối lượng 100 nhân và dáng nhân; riêng Liberica theo số đo 11,46 mm. Đây là hình vẽ khái niệm.

Đối chiếu từng cặp

Mẫu A
Mẫu B
Xem bảng định tính đầy đủ cả tám mẫu
Cà SẻCao sảnArabicaCatimorMokaCuliLibericaExcelsa
Loài, nhómRobusta, giống cũRobusta, dòng chọn lọcArabica, giống cổArabica, giống laiArabica, nhóm BourbonHình dạng hạt, có ở mọi giốngCoffea libericaCoffea dewevrei
Nhân giốngThực sinh: trồng từ hạt qua nhiều thế hệ, quần thể không đồng đềuGhép chồi, giâm cành: TR4, TR9, TR11, TR14, TR15; riêng TRS1 trồng bằng hạt laiTrồng từ hạt; Arabica tự thụ phấn nên giống khá ổn địnhLai Timor Hybrid với Caturra, tạo ở Bồ Đào Nha năm 1959Trồng từ hạt; thường được mô tả là dạng lùn của BourbonKhông phải giống: trái chỉ nuôi một nhân thay vì haiLoài riêng; cây gỗ thật, rễ cọc sâuTừng được xếp là một thứ của Liberica; nghiên cứu gen năm 2025 tách thành loài riêng
CâyMỗi cây một dáng, lá và trái khác nhau; tán thường gọn; gốc không có vết ghép.Vườn đồng đều như đúc, gốc có vết ghép; phải trồng xen nhiều dòng vì Robusta cần thụ phấn chéo. TR9 thấp, gọn, lá non màu đồng sẫm.Typica cao, cành ngang, lá non màu đồng; lá nhỏ, bóng hơn Robusta.Cây thấp, lóng đốt ngắn, tán gọn; kháng gỉ sắt nhờ gen Robusta trong Timor Hybrid.Cây nhỏ, ít lá, nhìn gầy; dạng Mokka gốc mọc rậm như hàng rào.Theo cây mẹ; vườn nào cũng có.Cây gỗ lớn, lá to, dày, rễ cọc sâu.Cây cao tới khoảng 15 m, lá dày dai, rễ sâu; chịu hạn, ít sâu bệnh.
TráiTrái nhỏ, chùm dày; màu và độ chín khác nhau giữa các cây.Trái to, đều trong cùng một dòng.Trái đỏ, cỡ vừa; mỗi đốt ít trái hơn Robusta.Trái đỏ, cỡ vừa, sai trái.Trái nhỏ, tròn.Nhìn ngoài như trái thường.Trái to, vỏ dày, nhiều thịt quả: thịt và nhân khoảng 60 : 40.Trái và nhân nhỏ hơn Liberica, vỏ trấu mỏng hơn.
Nhân xanhNhỏ, chắc, lưng dày, dáng tròn ngắn.To, đều, dáng tròn hơi dài.Dẹt, thuôn dài, mặt phẳng rộng.Dẹt, thuôn, cỡ vừa đến to.Rất nhỏ, tròn như hạt đậu.Tròn đều, không có mặt phẳng.To nhất trong các loài: dài khoảng 11,5 mm, dáng lệch, đầu nhọn có móc.Cỡ vừa, dáng giọt nước hơi lệch.
Rãnh giữaThẳngThẳngCong chữ SCong chữ SCong, ngắnMột đường dọc thân trònNhăn, lệchHơi nhăn, lệch
Vùng, độ caoKhoảng 900–1.000 m, cao nguyên Di LinhTùy vùng: Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng; TR9 hợp khoảng 500–800 mVùng cao; Cầu Đất khoảng 1.500 m trở lênSơn La, Lâm Đồng, Quảng Trị…Khoảng 1.500–1.600 m, Cầu ĐấtTheo vườnKon Tum, Quảng Trị, Lâm Đồng; khoảng 800 mCó trồng ở Việt Nam, Ấn Độ, Indonesia
Mùa háiTháng 11 tới đầu tháng 1, hái nhiều lượtTùy dòng; TR9, TR14, TR15 chín muộnTùy vùngTùy vùngTùy vụTheo vườnTheo vùngTheo vùng
Mùi vịĐậm, đắng rõ, hậu dài, thân dày; socola đen, ca caoĐắng rõ, gỗ, ngũ cốc rang; vị nhẹ hơn Cà SẻHoa, cam chanh, trái cây; chua sáng, ngọtHạt, thảo mộc, anh đào, quả mọng; chua vừaVỏ quýt, hạnh nhân, dâu, vani; có nguồn tả socola, trái khô, gia vịTheo cây mẹ; hạt tròn rang đều hơn, vị có thể tròn hơn nhưng không bảo đảmMít chín, xoài, vải, chanh dây khi chế biến tốt; gỗ, da thuộc khi chế biến kémChua kiểu trái cây, trái sẫm, socola, gia vị, hạt phỉ; ít đắng
Thang chấmFine RobustaFine RobustaSCASCASCATheo loài của cây mẹChưa có thang riêng phổ biếnChưa có thang riêng phổ biến
Năng suấtƯớc 2–3 tấn nhân/ha3,7–7,3 tấn nhân/ha trong thí nghiệmThấp; Typica Cầu Đất chỉ khoảng 2,5–3 tấn mỗi năm cả vùng1,67 tấn nhân/ha, đối chứng trong thí nghiệm giốngKhoảng 1–2 kg mỗi cây mỗi nămKhoảng 4–5 % sản lượng một vụChưa có số tin cậy ở Việt NamCao hơn Liberica khi điều kiện tốt
Dễ nhầm vớiRobusta cao sản trồng ở vùng khó (nhân cũng nhỏ), hoặc lô đã sàng lấy nhân nhỏ.Cà Sẻ, khi cao sản trồng ở vùng khó làm nhân nhỏ đi: TR4 ở Gia Lai chỉ 15,3 g mỗi 100 nhân.Catimor: cùng loài, hình nhân gần như giống nhau.Arabica giống cổ: hình nhân gần như giống nhau.Arabica thường được gọi chung là “Moka” cho dễ bán.Cà Sẻ: Sẻ là giống, Culi là hình hạt. Có Culi Sẻ, Culi cao sản, Culi Arabica.Excelsa: cùng bị gọi chung là cà phê mít.Liberica: cùng bị gọi chung là cà phê mít.

Hình 4: hồ sơ cảm quan, Cà Sẻ đặt cạnh mẫu khác

Cường độ tương đối trên thang 10, MeDili chuyển từ mô tả cảm quan trong tài liệu; không phải điểm cupping.

So với

Chấm điểm theo thang nào

  • Robusta: thang Fine Robusta, gồm hương, vị, hậu vị, tỷ lệ mặn và chua, tỷ lệ đắng và ngọt, cảm giác miệng, cân bằng, độ đồng đều, độ sạch và tổng thể. Từ 80 điểm là Fine Robusta.
  • Arabica: thang của SCA. Catimor, Typica, Moka đều chấm theo thang này.
  • Liberica, Excelsa: chưa có thang riêng phổ biến; thường mượn phiếu của Arabica.
  • Muốn so giống: rang nhạt đến vừa, cùng một hồ sơ, nghỉ 8–24 giờ, 5 ly mỗi mẫu, nếm mù. Rang đậm che mất khác biệt.

Ghi phiếu theo Bánh xe hương MeDili.

Hiểu nhầm hay gặp

Sáu điều dễ nói sai khi bán cà phê.

Cà Sẻ không phải Culi

Sẻ là giống cây. Culi là hình hạt: trái chỉ nuôi một nhân tròn, giống nào cũng có, khoảng 4–5 % một vụ. Có Culi Sẻ, Culi cao sản, Culi Arabica.

Nhân nhỏ chưa chắc là Sẻ

Dòng TR4 trồng ở Gia Lai chỉ 15,3 g mỗi 100 nhân, ngang Cà Sẻ. Hạn, thiếu dinh dưỡng, hái non hay sàng lấy phần nhân nhỏ đều làm nhân nhỏ đi.

Caffeine không chứng minh được giống

Robusta có caffeine gần gấp đôi Arabica, nhưng trong cùng loài, caffeine đổi theo vùng, độ chín, năm. Không có ngưỡng caffeine nào tách Sẻ khỏi cao sản.

“Moka” không phải tên chung của Arabica ngon

Moka Cầu Đất là một giống Arabica cụ thể, thường được mô tả là dạng lùn của Bourbon: nhân rất nhỏ, tròn, mỗi cây chỉ khoảng 1–2 kg mỗi năm.

Màu nhân xanh không nói lên giống

Màu đổi theo cách sơ chế, độ ẩm, thời gian kho. Đọc dáng nhân và rãnh giữa thay vì màu.

Culi không “mạnh gấp đôi”

Culi mang thành phần của cây mẹ. Hạt tròn lăn đều nên rang đều hơn, ly có thể tròn vị hơn, nhưng không bảo đảm.

Tên gọi trên thị trường

Nhiều tên bán hàng là tên giống, nhiều tên lại là hình hạt, tên vùng, hạng hay cách sơ chế. Hỏi đúng câu thì bớt mua nhầm.

Tên gọiThật ra là gìKiểm thế nào
Cà Sẻ, Robusta Sẻ, Ro Sẻ, Robusta hạt nhỏGiống Robusta cũ, trồng từ hạt, nhân nhỏ. Tên dân gian, không phải tên phân loại.Hồ sơ vườn, cây không vết ghép; cân 100 nhân; sàng.
Robusta cao sản, Ro ghép, TR4, TR9, TR11, TR14, TRS1Các dòng chọn lọc năng suất cao của Viện WASI, phần lớn nhân bằng ghép.Nhân to, đều; ở Lâm Đồng thường trên 20 g mỗi 100 nhân.
CuliHình hạt: trái chỉ có một nhân tròn. Robusta hay Arabica đều có, khoảng 4–5 % một vụ.Đếm hạt tròn trong 100 hạt; lô culi đã tách từ 90 % trở lên.
MokaGiống Arabica thường được mô tả là dạng lùn của Bourbon; nhân rất nhỏ, tròn. Có nguồn cho rằng Cầu Đất chỉ còn khoảng 500 cây thuần.Hỏi vườn, độ cao; cân 100 nhân; giá cao vì hiếm.
Arabica Cầu ĐấtTên vùng, không phải tên giống. Ở đó có Typica, Bourbon, Moka, Catimor.Hỏi giống cụ thể của lô.
CatimorArabica lai Timor Hybrid với Caturra, giống trồng nhiều ở Việt Nam.Cây thấp, lóng ngắn; hỏi vườn.
Cà phê mít, Cherry, ChariTên chợ gọi chung nhóm Liberica và Excelsa; nay là hai loài khác nhau.Nhân to, lệch, có móc là Liberica; dáng giọt nước là Excelsa.
Fine RobustaHạng chất lượng: từ 80 điểm theo thang chấm Fine Robusta. Không phải giống.Hỏi phiếu chấm điểm của lô.
Honey, Natural, WashedCách sơ chế, không phải giống.Hỏi quy trình, xem nhân và nếm.
Rang bơ, tẩm hươngCách tẩm, ướp khi rang. Không nói gì về giống.Đọc thành phần trên bao bì.

Quy trình kiểm mẫu khi mua nhân

Mười bước MeDili dùng khi nhận mẫu. Bước 1–6 làm ở xưởng trong một buổi; bước 7–8 cần lò rang mẫu và bàn nếm; bước 9 chỉ khi cần chứng nhận.

Bước 1Lấy mẫu

Khoảng 300 g, trộn từ nhiều bao. Ghi mã lô và tên gọi khi chào hàng.

Bước 2Đo ẩm

Tối đa 12,5 % theo TCVN 4193. Ẩm cao thì mọi số cân đều sai.

Bước 3Soi 100 nhân

Lật mặt phẳng lên, đếm rãnh thẳng, chữ S, nhăn lệch, hạt tròn.

Bước 4Sàng

Sàng 18 (7,10 mm), 16 (6,30 mm), 13 (5,00 mm). Cân từng tầng.

Bước 5Cân 100 nhân

Nhân nguyên, không vỡ. Cân 3 lần, lấy trung bình.

Bước 6Đếm lỗi

Hạt đen, nâu, non, vỡ, tạp chất, tính phần trăm khối lượng.

Bước 7Rang mẫu

Rang nhạt đến vừa, cùng một hồ sơ cho mọi mẫu.

Bước 8Nếm

Nghỉ 8–24 giờ, 5 ly mỗi mẫu, nếm mù. Thang Fine Robusta hoặc SCA.

Bước 9Lab khi cần

Caffeine, 16-OMC bằng HPLC hoặc NMR; DNA để định danh dòng.

Bước 10Lưu mẫu

Giữ một phần mẫu đối chứng tới khi hết lô, ghi phiếu.

TCVN 4193:2014 cho Robusta

HạngHạt lỗi tối đaTạp chất tối đa
R1 18a10 %0,1 %
R1 18b15 %0,5 %
R1 16a14 %0,5 %
R1 16b16 %0,5 %
R1 16c18 %0,5 %
R2 13a17 %0,5 %
R2 13b20 %0,5 %
R2 13c24 %1,0 %
R370 %5,0 %

Tính theo phần trăm khối lượng, mẫu khoảng 300 g. Độ ẩm tối đa 12,5 %. Robusta hạng 1 được lẫn tối đa 0,5 % cà phê mít và 3 % Arabica; hạng 2, 3 tối đa 1 % và 5 %. Arabica hạng 1 không được lẫn Robusta và cà phê mít. Lỗ sàng: số 18 là 7,10 mm, 16 là 6,30 mm, 14 là 5,60 mm, 13 là 5,00 mm.

Phiếu kiểm mẫu


       
    

Nguồn tổng hợp. Cỗ máy là mô hình minh hoạ. Mỗi mẫu có một khoảng giá trị điển hình cho sáu chỉ số và kiểu rãnh giữa; máy tính xem số đo khớp mẫu nào nhất, theo cách cộng dồn bằng chứng của bộ phân loại Bayes đơn giản. Số có chữ “Ước” là MeDili ước cho mô hình. Với hai giống cùng loài như Cà Sẻ và cao sản, chỉ hồ sơ vườn và xét nghiệm DNA mới cho câu trả lời chắc chắn.

MeDili Café Di Linh
Mê vị Di Linh

Phân phối: Công ty TNHH DSunfood, 143 Phạm Văn Hai, Phường Tân Sơn Nhất, Quận Tân Bình, TP.HCM.
Farm và xưởng rang: Thôn 11, Xã Di Linh, Lâm Đồng.

Zalo MeDili0966 770 788
Nhắn Zalo
Email: cafe@medili.vn